سوء مصرف مواد به عنوان  یکی از مشکلات بهداشتی ،  درمانی و اجتماعی  قرن حاضر شناخته شده است . اعتیاد نه تنها به آسیب های شدید و عمیق جسمی و روانی در فرد معتاد می شود بلکه آسیب های اجتماعی مانند افزایش طلاق ، بزهکاری و بیکاری را نیز بدنبال دارد .

مصرف مواد مخدر به خصوص تریاک در ایران ، سابق ای چهارصد ساله دارد . همجواری کشور ما با دو کشور صلی تولید کننده مواد مخدر یعنی افغانستان و پاکستان موجب شده تا خاک ایران بهترین راه عبور این مواد به کشورهای اروپایی باشد و در این نقل و انتقالات ، مقداری از این مواد نیز در ایران توزیع شود .

طبق آمارهای منتشر شده از سوی ستاد مبارزه با مواد مخدر ، تعداد تقریبی معتادان کشور حدود یک میلیون و دویست هزار نفر است که علاوه بر آن 800000 نفر نیز به صورت تفننی از مواد استفاده می کنند . در صورتی که هر معتاد ، بطور متوسط عضوی از یک خانواده ایرانی 5 نفره باشد حداقل 10 میلیون نفر از مردم کشور ما بنوعی با مشکل اعتیاد و پیامدهای روانی و اجتماعی آن درگیرند .

در سالهای اخیر، استفاده از سرنگ مشترک توسط معتادان تزریقی و در نتیجه افزایش بیماری ایدز و دیگر مشکلات اجتماعی ناشی از اعتیاد ، موجب گردید تا ضرورت توجه به برنامه های پیشگیری از اعتیاد بیش از پیش احساس شد و در شرایط جدید که معتادان در حال ترک ، بیمار محسوب می شوند نسبت به اجرای طرح ادغام پیشگیری و درمان سوء مصرف مواد در شبکه اقدام گردد .

بهورزان عزیز ، امید است با مطالعه دقیق این جزوه آموزشی و دنبال کردن توصیه های مربیان خود ، ما را در دستیابی به هدف کلی برنامه که همانا کاهش میزان سوء مصرف و وابستگی به مواد در جامعه است یاری دهید

تعریف واژه ها

"مواد"  ، شامل همه ترکیباتی است که مصرف آنها موجب تغییر در رفتار ( مانند سرخوشی و عصبانیت ) ، اختلال در خلق و خوی ( افسردگی ) و اختلال در قضاوت و شعور فرد ( فراموشی و بی توجهی) می شود .

" سوء مصرف مواد " ، به مواردی گفته می شود که فرد بدون نیاز و مجوز پزشکی 0 نابجا) اقدام به مصرف مواد می کند ولی شدت مصرف به حدی نیست که وابسته و معتاد تلقی شود . این افراد با وجود دردسرها ومشکلاتی که برای خود و یا خانواده به وجود می آورند همچنان به سوء مصرف مواد ادامه می دهند مثل مصرف تفریحی یا غیر منظم تریاک و حشیش . در این مجموعه مصرف مواد مساوی با سوء مصرف آن بکار رفته است چون مصرف قانونی و پزشکی مواد مورد نظر نمی شود .

" اعتیاد " ، وابستگی به مصرف هر ماده مخدر و ناتوانی در ترک آن گفته می شود .

" وابستگی " ، میل شدید به مصرف یک ماده و تمایل به ادامه مصرف آن است ، تا جایی که در بسیاری از موارد وابستگی به مصرف مواد برای فرد، مهمترین مسئله زندگیش می شود . به طور معمول ، در صورت وابستگی ، اولاً فرد مجبور می شود مقدار ماده مصرفی خود را به تدریج افزایش دهد ، ثانیاً در صورت عدم مصرف و یا کاهش مقدار ماده مصرفی ، فرد دچار علائم ناخوشایندی می شود که به آن " علائم ترک " گویند .

"علائم ترک " ، تریاک و هرویین را در جامعه با عنوان " حالت خماری " می شناسند . علائم خماری این مواد معمولاً 6 تا 8 ساعت پس از آخرین نوبت مصرف ظاهر شده و تا حدود 10 روز باقی می ماند . دردهای استخوانی و عضلانی ، دل پیچه و اسهال ، آبریزش از چشم و بینی ، بی خوابی ، بی قراری ، عصبانیت ، خمیازه های فراوان و حتی تب از شایعترین علائم آن هستند .

" مسمومیت " ، به مصرف بیش از حد قابل تحمل مواد گفته می شود که موجب علائم شدید روانی ، مختل شدن هوشیاری و گاه بیهوشی و مرگ می گردد .

" عود " ، یعنی بازگشت مجدد به مصرف  مواد مخدر ، این که فرد پس از درمان ( ترک مواد ) ،  دوباره شروع به مصرف مواد قبلی و یا مصرف مواد جدید نماید .

" پیشگیری از اعتیاد " ، بکارگیری اقداماتی که مانع از مبتلا شدن افراد به  مصرف مواد مخدر می شود .

" کاهش آسیب " ، هر اقدامی است  که موجب تغییر و یا اصلاح رفتار فرد معتاد می شود و خطرو ضرر فردی ، خانوادگی و اجتماعی را کمتر می کند مانند تبدیل تزریق مواد به مصرف خوراکی آن ها که موجب کاهش آسیب اجتماعی و مبتلا نشدن به ایدز می گردد.

مواد مخدر و عوامل آن

مصرف مواد مخدر و اعتیاد به آن خطرناكترین پدیده جامعه امروزی بحساب می آید كه جز تباهی، نابودی، بـیـماری، پشیمانی و مرگ چیزی بدنبال نخواهد داشت. نـتـیـجـه و عاقبت افرادی كه به مصرف مواد مخدر مبادرت می ورزنـد بـاید درس عبـرتـی برای افراد دیگر بخصوص جوانان باشـد تا بخاطر شادی ها، خوشـی هـا و اثـرات كـاذب زود گذر و تحت تاثیر دوستان ناباب هرگز حتی فكر مصرف آنها را نیزبـه خـود راه نـدهنـد.

تمامی داروهای مخدر و روانگردان، مغز و نواحی مخـتـلف بـدن را تـحت تـاثـیـر خـود قـرار میدهند و تعادل شیمیایی بدن را بر هم میزنند. احساساتی كه در پی این گونه مواد در بدن ایجاد میگردند به عوامل زیر بستگی دارد:

سن: مواد مخدر در جوانان تاثیر سوء بیشتری دارد بـخاطر آنكه مغزشان در حال رشد و تكامل است.

زمان استعمال

خلوص مواد

میزان مصرف

چگونگی مصرف (تزریق، خوراكی، دود كردن، استنشاق )

خلق و خو، سطح سلامتی و شرایط محیطی فرد.

مواد روانگردان

مواد روانگردان به ۴ گروه تقسیم بندی میگرند:

۱- STIMULANT (محركها): افزایش انرژی، هوشیاری ذهنی و فـعالـیـت جـسـمــانی، كاهش خستگی، سركوب گرسنگی، افزایش ضربان قبل و فشار خون. مثال: كـوكـائــین و كافئین .

۲- DEPRESSAN (سركوبگرها): كاهـش انــرژی، هـوشیـاری ذهـنـی، ضـربـان قـلـب، فعالیت جسمانی و سرعت تنفس، كاهش سرعت عكس العمل،خواب آور و القاء حالت رویا. مثال: الكل ، مرفین و هروئین.

۳- HALLUCINOGENS (توهم زاها): تغـیـیـر و اخـتـلال در خـلق و خـو، ادراك و حــواس بینایی، شنوایی و احساسات، القاء حالت رویا. مثال: ماری جوآنا و ال اس دی.

۴- NARCOTICS (مخدرها): القاء بی حسی، كرختی،رخوت و خواب شدید.

انواع گیاهان روانگردان

۱- OPIUM POPPY (خشخاش)

داروهای استخراجی: هروئین، مورفین، كـدئـیـــن، تریاك. مسكن و ضد درد میباشند.

۲- CANNABIS SATIVA ( شاهدانه)

داروهای استخراجی: TETRAHYDROCANNABINOL كه مـــاده ای مسـكن، شـل كنـنـده عـضلات، خـواب آور و آنـتـی بیـوتـیك است.

ماری جوآنا و حشیش ازآن گرفته می شـود. حشیش از صمغ گیاه و ماری جوآنا از ساقه و برگ آن.

كانابیس (حشیش یا ماری جوانا) از ۵۰۰۰ سال پیش هم برای مقاصد تفریحی و هم برای مقاصد طبی مورد استفاده بود. این ماده كه منشأ آن را چین یا آشور دانسته اند، قرن ها برای بیماری هایی مانند روماتیسم، جراحات و بیماری های مربوط به مواد زاید بدن به كار می رفته است. در كشورهای غربی پس از دوره ای از رواج مصرف آن در دهه های ۶۰ و اوایل ۷۰ كه آن را به یكی از نمودهای اعتراض اجتماعی جوانان بدل كرد، طی دو دهه گذشته مصرف آن به شدت افزایش یافته است، به طوری كه در بعضی از كشورها مصرف آن حتی از سیگار هم بیشتر شده است. در عین حال اختلاف نظرهای عمده ای حتی بین پژوهشگران در مورد میزان اثرات مضر آن و اثرات مفید آن در درمان بعضی از بیماری ها و نحوه مواجهه با مصرف آن در سطح جامعه بروز كرده است.

فرآورده های كانابیس

كانابیس از گونه مؤنث گیاه شاهدانه «كانابیس ساتیوا» به دست می آید. ماده اصلی روانگردان آن امگا _ ۹ _ تتراهیدروكانابینول (THC) است. محتوای THC در سرشاخه های گلدار گیاه در بالاترین حد است و به ترتیب در برگ ها، برگ های تحتانی، ساقه و دانه های گیاه كاهش می یابد.

فرآورد ه هایی كه از این گیاه به دست می آید، شامل ماری جوانا (با محتوای THC ۰‎/۵ تا ۵ درصد) كه از سرشاخه های گلدار و برگ های خشك شده گیاه به دست می آید، حشیش (با محتوای THC ۲ تا ۲۰ درصد) كه از رزین خشك شده و گل های فشرده شده گیاه تهیه می شود و روغن حشیش كه حاوی ۵ تا ۱۵درصدTHC است. كانابیس به صورت سیگارت یا با قلیان كشیده می شود و گاهی آن را با توتون مخلوط می كنند. افرادی كه حشیش یا ماری جوانا می كشند، معمولاً پكهای عمیق می زنند و نفس خود را نگه می دارند تا جذب آن را به حداكثر برسانند. ماری جوانا یا حشیش ممكن است خورده شوند.

تأثیرات حاد مصرف كانابیس

مصرف كانابیس باعث سرخوشی و آرامش، تغییرات ادراكی، تحریف درك زمان، تشدید تجربیات حسی معمول مانند خوردن، تماشای فیلم و شنیدن موسیقی می شود. حشیش هنگام مصرف در محافل جمعی ممكن است باعث خنده و پرحرفی مسری شود. مصرف زیاد این ماده و نئشگی حاصل از آن باعث اختلال در توجه و حافظه كوتاه مدت، مهارت های حركتی، زمان واكنش و فعالیت های مستلزم مهارت می شود.

شایع ترین عارضه زودرس مصرف كانابیس در افرادی كه بار اول از آن استفاده می كنند، حمله اضطراب و وحشت زدگی است كه یكی از دلایل رایج ادامه ندادن مصرف آن است.

این حالت همچنین در افرادی كه مداوماً كانابیس مصرف كنند، هنگام مصرف بیش از حد معمول آن، دیده می شود. بعد از كشیدن حشیش در عرض چند دقیقه ضربان قلب ۵ تا ۲۰ درصد افزایش می یابد، فشار خون در حال نشسته افزایش و با ایستادن كاهش می یابد. این اثرات در یك فرد سالم عارضه چندانی ایجاد نمی كند و نسبت به آنها تحمل به وجود می آید.

اتفاق افتادن مسمومیت حاد كانابیس احتمال بسیار كمی دارد و تا به حال موردی از مسمومیت از آن در انسان گزارش نشده است. كانابیس بر حسب میزان مصرف باعث اختلال در كاركرد شناختی و رفتاری می شود كه بالقوه می تواند باعث اختلال در رانندگی وسایل نقلیه یا كار با سایر ماشین ها كه مستلزم مهارت است شود. یك پیامد احتمالی وخیم مصرف كانابیس در صورتی كه در حد نئشگی استفاده شده باشد می تواند تصادفات رانندگی باشد. گرچه در شبیه سازهای آزمایشگاهی اثر مصرف تفریحی كانابیس به مهارت های رانندگی معادل غلظت های ۰۷/۰ درصد تا ۱/۰ درصد الكل در خون بوده است، بررسی اثرات كانابیس در شرایط واقعی جاده ها اثرات خفیف آن است، شاید به علت آنكه مصرف كنندگان كانابیس بیشتر از مصرف كنندگان الكل به اختلال مهارت های خود آگاهی دارند و از رانندگی پرهیز می كنند. نتایج بررسی های همه گیر شناسی در مورد نقش حشیش در حوادث رانندگی در جاده ها دوپهلو بوده است و به نظر می رسد كه در این موارد نقش كانابیس تنها افزایش اثرات الكل است.

۳- COCA

از آن كوكائین استخراج میشود كه یك آلكالوئید بی حس كننده موضعی میباشد.

نكته:

به تزریق وریدی موادمخدر MAINLINING و به تزریق زیر پوست و عضلات SKIN POPPING میگویند.

حشیش (CANNABIS)

اسامی عامیانه: GRASS ،HASH ،DOPE ،BLOW ،DRAW

شكل ظاهری: بصورت تكه های جامد، از رزین گیاه شاهدانه میباشد، قـهـوه ای و یــا مشكی است.

نحوه استعمال: بـصورت دود كردن با سیگار همراه با سیگار برگ و همراه با چپق و یا قلیان، پختن آن و مصرف بهمراه غذا، همراه به چای نیز دم میكنند.

اثرات آنی: ریلكس كننده، حواس شنوایی و بینایی (به خصوص رنگها) قویتر میگردنـد، اشتها آور است، فرد حراف و یا منزوی میگردد، واكنش به محركها كند میشود، دقیقه ها طولانی شده زمانی دیر میگذرد، اجسام عادی عجیب بنظر میرسند.

خطرات كوتاه مدت: احسـاس سـردرگـمـی، اضــطراب، هراس، بد گـمـانـی، تـوانـایـی یادگیری كاهش می یابد، هماهنگی حركات مختل میشود.

خطرات دراز مدت: پارانوئید، اسكیزوفرنی، جنون، روانپریشی، افسردگی و اضطــراب، استعمال آن همراه با سیگار سبب آسیب جدی به ریه ها میگردد.

ماری جوآنا (MARIJUANA)

اسامی عامیانه: WEED ،GRASS ،POT ،CHRONIC ،JOINT ،BLUNT ،HERB ،GANGA، HEMP،BASH ،BHANG ،BLAST ،JIVE

شكل ظاهری: از برگ، ساقه شاهدانه بدست می آید. شبیه جـعــفـری خشك سبـز، قهوه ای و یا خاكستری میباشد. اندكی توهم زا است.

نحوه استعمال: مانند حشیش میباشد.

اثرات آنی: گذشت زمان حس نمیگردد، تمركز كاهش مییابد، حافظه و یادگیری كاهش می یـابد، افـزایـش فـشار خـون و ضـربـان قـلـب، خشكی دهان، قرمزی چشمها، خواب آلودگی، اشتها آور، اثرات حشیش را نیز دارا می باشد. خنده های مكرر.

خطرات: پارانوئید، آسیب به ریه ها، سرفه و عفونت مجاری تنفس، برونشیت.

هروئین (HEROIN)

اسامی عامیانه: HORSE ،SMACK ،BIG H ، BLACH TAR ،CABALLO ،DRAGON،

GEAR SKAG ،BROWN ،JUNK

شكل ظاهری: از خشخاش بدست می آید، شكل تغییر یافته مورفین است، هـروئین خالص گرد سفید رنگی است كه طعم بسیار بدی دارد، هـروئـیـن مـعمولا با مواد دیگری مانند نشاسته، پودر شكر، پودر تالك، پودر شیر، آرد و گچ و تركیب می گردد، هـروئـیـــن میتواند قهوه ای و یا مانند قیر تیره باشد.

طرز استعمال: دود كردن، تزریق وریدی، استنشاق (زمانی كه گرم میگردد میسوزد و ایجاد دود میكند به استنشاق دود آن CHASING THE DRAGON میگویند.)

اثرات آنی: خـوشـی زیاد، كاهش درد، تـهوع، خـارش شـدیـد، چـرت زدن، كـنـد شـدن تـنـفس، خـواب آلـودگـی، نشئـگی، ریـلـكس شـدن. مسـكن درد بسیار قوی، احساس سنگینی، گویی یك پتوی گرم دور بدتان كشیده شده است.

خطرات: بسیار اعتیاد آور است، هپاتیت، ایدز، اسـتـعمال بیش از حد تنفس را متوقف كرده و سبب مرگ میشود. چون با موادی همچون گچ، آرد، تالك و غیره تركیب میـگردد، استعمال تزریقی آن سبب ایجاد حساسیت در بدن و خارش شدید میشود.

صـــدمه به قلب و عروق خونی، عفونت، هموروئید و سوء تغذیه، آسیب به كبد و كلیه.

كوكائین (COCAIN)

اسامی عامیانه:NOSE CANDY ،BASE ،FLAKE،TOOT ،WHITE ،BLOW ،SNOW ROCK ،CHARLIE،

COKE ،STARDU

شكل ظاهری: گرد سفید رنگی كه از برگهای خشك شده گیاه كوكا بدست می آید.با پختن كوكائین همراه با جوش شیرین ماده مخدر دیگری بنام CRACK حاصل می گــردد. كرك بسیار بسیار اعتیاد آور بوده و بشكل حبه های سفید و یا قهوه ای رنگی میباشـد. معمولا با نشاسته، شكر، ویتامین سی، پودر شیر و پودر تالك تركیب می گردد.

نحوه استعمال: استنشـاق از راه بیـنـی، تـزریق وریـدی، دود كـردن كـرك تـوسط پیپ، جویدن برگها، بكار بردن در غشاء مخاطی دهان، مهبل و مقعد.

اثرات آنی: یك محرك میباشد، اثراتش بسیار زود از میان می رود (۳۰ دقیـقـه بـعد) كـه سبب میگردد فرد احساس افسردگی و نا آرامی كند، حـتی بـا یكـبـار مـصرف اعتـیـادآور است. افـزایش اعتمـاد بنـفس، احسـاس نیـرومنـدی و هـوشـیـاری، سـبــب تپــش قلب می گـردد، انرژی زا، فرد حراف و یا كم حرف میشود، سریع و چابك، شنگولی. از مـیـان رفتـن تـمركـز، هــماهنگی حركات و میل جنسی، تنفـس كـم عـمـق و نامـنـظـم، رفـتـار خشونت آمیز، رعشه، بسیار زود اثرش ایجاد می گـردد (۱۰ ثـانـیـه پـس از اسـتـعـمـال) افزایش انرژی، تقویت نیروی جنسی، ترشح دپامین در مغز. خطرات: استنشاق آن از را بینی سبب آسیب به پره مــیانی بینی شده و در آن ایجاد حفره میكند. آنقدر خطرناك است كه با اولین مصرف می تواند سبب سكته قلبی گـردد. مشـكـلات تـنـفسی، آسیـب بـــه ریه، تشنج و مرگ ناگهانی. در دراز مـدت نـیـز سـبـب پارانوئید، توهم، خشونت و كاهش وزن میگردد.به مغز و قلب نیز آسیب جدی میرساند.

ال اس دی (LSD)

مخفف LYSERGIC-ACID-DIETHYLAMIDE میباشد.

اسامی عامیانه: ACID ،TABS ،BLOTTER

شكل ظاهری: در كاغذهای مربعی شكل كوچك كه مـعـمـولا روی آنـهـا طرح و نـقـوش مختلفی وجود دارد-بصورت قرصهای ریزی بنام MICRODOTS ،DOTS، به صـــورت مـایع، كپسول و ژلاتین نیز موجود میباشد. ال اس دی خالص گرد بی بـو و سفـیـد رنگی است كه از یك نوع قارچ استخراج میگردد.

نحوه استعمال: استنشاق، دود كردن، تزریق، خوراكی.

اثرات آنی: توهم زای قوی، حالت پرواز (TRIP)، ظـرف یك ساعت پس از مصرف ظـــاهر گشته و ۸ الی ۱۲ ساعت اثر آن باقی می مـاند، فـرد قـادر بـه خـاتمه دادن به این حالت نمی بـاشـد، رنــگها روشنتر، اصوات جدیدتر و حركات و زمان كند تر و یا تندتر می گـردد. ادغام حواس در یكدیگر (رنگها شنیده میگردد و صداها دیده میشود)، كاهش اشتها، گر گرفتگی، پارانوئید، لرز، تپش قلب، سر در گمی و تنفس سریع.

خطرات: یك حالت پرواز و یا نشئه گی حاصل از ال اس دی میتواند خوشایند بـاشد اما یك تریپ بد بسیار وحشت آور خواهد بود. مسـئـله دیـگر حـالتـی اسـت كه تریپ مجددا بدون استعمال ال اس دی برای فرد بارها و بارها تكرار میشود كه FLASH-BACK نامــیده میگردد. افسردگی، روانپریشی، جنـون، تشـنـج، مـرگ، خود كشی از عواقب مصرف آن بشمار میرود.

اكستاسی (ECSTASY)

اسامی عامیانه: ECCY ،XTC ،X ADAM ،E-DIAMONDS ،MITSUBISHI ،LOVERS SPEED ،CLARITY

شكل ظاهری: از METHYLENE-DIOXYMETHYL-AMPHETAMINE) MDM) تهیه میگردد قرص به اشكال و اندازه های گوناگون، گرد، كپسول، مایع. از نـوعی آمـفی تـامین توهم زا میباشد، معمولا با نشاسته، پودر تالك و رنگ، كافئین، آمـفی تـامین و افدرین تركیب میگردد.