خوشبختانه سال هاست كه بيماري هاي مسري و خطرناك در كشورمان مهار شده اند و اجازه «اپيدمي» شدن نيافته اند و شايد بتوان آخرين بيماري مسري در ايران را «وبا» دانست كه به صورت عام در دوران ناصرالدين شاه رخ داد و تقريباً از بيماري هاي همه گير همچون طاعون كه عامل انتقال آن موش است در كشورمان سراغي نداريم
باد عَرَض، باد نزله، تب مطبقه، تب نوبه، نوبه ي ربع، تب لازم، نوبه ي سه يك، نوبه ي غش، مشمشه، خناق، بَرَص، پيس و ... نام انواع و اقسام بيماري هايي بودند كه امروز يا نيستند و يا تغيير نام داده اند
از ديگر بيماري هاي شايع در تهران  آن هم در نوزادهاي چند روزه بروز زردي - يرقان - بود كه آن را نتيجه «گرمي» خوردن مادر در دوران بارداري مي دانستند و راه حل آن «شير خشت» بود كه ه نوزاد مي خوراند

امروز در ضلع جنوب غربي ميدان قزوين، يكي از قديمي ترين مراكز چشم پزشكي ايران قرار دارد و بيمارستان فارابي شهره خاص و عام است و هنوز هم يكي از بهترين بيمارستان هاي چشم پزشكي در كشورمان است.
قدمت اين بيمارستان به دوران پهلوي اول بازمي گردد و با آن كه طي سال هاي گذشته فضاي اين بيمارستان گسترش يافته و درمانگاه هاي جديدي به آن افزوده شده است،  ازدحام مردم در راهروهاي آن، حكايت از روي آوري خيل جمعيت بيمار به آن را دارد و با آن كه چندين بيمارستان ديگر تخصصي چشم در تهران وجود دارد ـ همچون بيمارستان لبافي نژاد ـ همگان در تهران و شهرستان ها، فارابي را مساوي با چشم مي دانند و به آن مراجعه مي كنند.
امروز مي خواهم به سراغ بيماري هاي مردم طهران بروم. بيماري هايي كه يا تغيير نام داده اند و يا آن كه ديگر وجود خارجي ندارند. تراخم، ناخنك، باباقوري و آبله از جمله اسامي شناخته شده در رابطه با بيماري هاي چشم بودند.
باد عَرَض، باد نزله، تب مطبقه، تب نوبه، نوبه ي ربع، تب لازم، نوبه ي سه يك، نوبه ي غش، مشمشه، خناق، بَرَص، پيس و ... نام انواع و اقسام بيماري هايي بودند كه امروز يا نيستند و يا تغيير نام داده اند. امروز ما تب لازم را سل مي گوييم. مشمشه همان آنفلوآنزا است. خناق را ديفتري مي گويند. نوبه ي ربع همان بيماري مالارياست كه به وسيله پشه آنوفل منتقل مي شود و مبارزه با آن سال ها پيش در شمال و جنوب كشورمان به صورت به كار بردن وسيع د.د.ت صورت مي گرفت و آن گونه كه به نظر مي رسد،  اين بيماري توسط «اداره ريشه كني مالاريا» مهار شده و «تك و توك» بيمار مالاريايي به مراكز درماني مراجعه مي كنند. هرچند كه برخي از موارد اين بيماري در جنوب شرقي كشور به علت مجاورت با دو كشور پاكستان و افغانستان طي سال هاي گذشته، جسته و گريخته ديده شده است. بيماريي كه سبب ساز بروز بيماري كم خوني تالاسمي مي شود و نكته ناگفته، عوارض باقي مانده از به كار بردن د.د.ت است كه آثار تخريبي زيست محيطي آن، سال هاي سال باقي مي ماند.
امروز مردم بيماري سل را به خوبي مي شناسند و مي دانند كه مسري است و به اصطلاح «واگير دارد» و بايد تمام وسايل فرد بيمار را از ديگر اعضاي خانواده جدا كرد، اما در گذشته، اين گونه نبود و آن كه «تب لازم» داشت، با ديگر اعضاي خانواده اش زندگي مي كرد و به تدريج آنها را نيز آلوده مي كرد و از آن جا كه اين بيماري عفوني، موجب تب و لرز شديد مي شود، حالت اين بيماران بسيار رقت انگيز بود و در صورت ابتلاي اعضاي خانواده، معلوم است وضع به چه صورت مي توانسته است باشد.
خوشبختانه سال هاست كه بيماري هاي مسري و خطرناك در كشورمان مهار شده اند و اجازه «اپيدمي» شدن نيافته اند و شايد بتوان آخرين بيماري مسري در ايران را «وبا» دانست كه به صورت عام در دوران ناصرالدين شاه رخ داد و تقريباً از بيماري هاي همه گير همچون طاعون كه عامل انتقال آن موش است، در كشورمان سراغي نداريم.
يكي از فراگيرترين بيماري هاي پوستي در طهران، همانا سالك بود. هنوز هم اگر به چهره برخي افراد سن و سال دار نظري بيندازيد، شايد ردپاي اين بيماري را بتوانيد پيدا كنيد. منشا اين بيماري در آب آلوده طهران بود. آب در فصول گرم سال، به علت راكد بودن به سرعت «مي گنديد» و بو مي گرفت و انتشار حشرات موذي همچون پشه، طبيعي ترين واكنش آب آلوده بود و از آن جا كه طريق مبارزه با آن را نمي دانستند، كافي بود تا همراه با گزش پشه آلوده، پوست قرمز و متورم شود و با خارش آن وسعت يابد. پس از آن كه بر اثر مداوا و مقاومت بدن، زخم به وجود آمده، شفا مي يافت آثار باقي مانده بر پوست نمايان مي شد و از آن جا كه بيشتر صورت افراد گزيده مي شد اين اثر بيشتر بر روي آن هويدا بود و اگر به جز گونه، جاي ديگري از آثار اين بيماري به جا مانده بود، صورت فرد بيمار، به صورت زشتي درمي آمد.
مثلاً اگر بيني فرد گزيده و قرمز مي شد و آماس مي كرد، با تشكيل زخم و التيام آن، آثار سالك بر روي بيني باقي مي ماند و به صورت زشتي بيني را جلوه گر مي ساخت.
از ديگر بيماري هاي همه گير آبله بود. بيماري كه حداقل عوارضش، مُجدر شدن پوست و يا كوري بود. اين بيماري به رغم آن كه مبارزه اي تقريباً جدي را از دوران اميركبير با خود داشت، تا اواخر دهه ۱۳۴۰ وجود خارجي داشت و «مايه كوبي» يا واكسيناسيون آن اجباري بوده و مدارس سراسر كشور بهترين محل انجام اين عمل به حساب مي آمد.
طريقه واكسينه افراد به اين صورت بود كه با وسيله اي شبيه «سوزن  ته گرد» پوست بازو را خراش مي دادند و با كشيدن پنبه آلوده به ميكروب ضعيف شده اين بيماري، فرد در برابر اين بيماري مصونيت مي يافت.
نكته جالب در مورد اين عمل، دردناك شدن آن پس از يك هفته تا ده روز بعد بود كه توان حركت را از دانش آموز مي گرفت و گاهي موجب تب خفيف هم مي شد، اما هرچه كه بود، فرد براي تمام عمر در برابر اين بيماري مصونيت مي يافت و خطر كوري و مُجدر شدن پوست او را تهديد نمي كرد.
از ديگر بيماري هاي مردم تهران، انواع و اقسام بيماري هاي جنسي بود. كوفت، آتشك يا سوزاك و سفليس. بيماري هاي واگيرداري كه با ظهور «پني سيلين» مهار شد و مبتلايان به آن را آسوده ساخت. دو بيماري خطرناكي كه در صورت عدم معالجه، سال هاي سال مبتلايان را به سخت ترين وجه آزار مي داد و از آن جا كه نوعي  «شرم حضور» در ابراز آن وجود داشت، عذابي بدتر از بيماري هاي ديگر براي مبتلا به آن به همراه مي آورد.
امروز ما براي درمان سردرد، چنانچه مزمن و حاد نباشد، از مسكن هاي عادي همچون آسپرين و استامينوفن استفاده مي كنيم، اما اگر كسي درگذشته به سردرد مبتلا بود و به قول امروز ي ها «ميگرن» داشت، چنانچه با ترياك و تركيبات ديگر آن مداوا نمي شد، راه آخرش بادكش  گذاردن بود و به همين گونه بود وضع كساني كه «پشت درد» و يا قولنج داشتند. بادكش آخرين راه حل بود و طريقه نهادن آن به اين صورت بود كه بر روي پيشاني فرد مبتلا به سردرد، بادكش كه همانا قسمت بريده شده شاخ گاو بود، مي چسباندند. براي چسباندن اين شاخ، قطعه پارچه كوچكي را گلوله مي كردند و آن را آلوده به نفت مي ساختند.
فرد مبتلا به سردرد، چهار زانو به روي زمين مي نشست و طبيب! كهنه آلوده به نفت را آتش مي زد و در داخل شاخ تو خالي مي انداخت و بلافاصله آن را به پيشاني فرد مي چسباند و بر اثر خفه  شدن آتش، حالت مكش در آن پيدا مي شد و با جمع شدن خون در محل چسباندن شاخ، قدري سردرد فرد التيام مي يافت.
اين عمل در مورد كساني كه پشت درد داشتند، با كوزه و يا ليوان صورت مي گرفت و براي آن كه پشت فرد مبتلا نسوزد، قدري آرد را خمير مي كردند و با دست آن را پهن مي كردند و به صورت دايره اي به قدر يك كف دست، در مي آوردند.
فرد مبتلا پشت به فرد كوزه گذار مي نشست و «قوز» مي كرد و عمل به همان صورت كه گفته شد، صورت مي پذيرفت. به اين صورت كه خمير در محل گذاشتن كوزه قرار مي گرفت و پارچه آتش زده مي شد و به سرعت بر روي خمير قرار مي گرفت.
بعد از چند دقيقه، قدري كوزه را آهسته از پوست جدا مي كردند و با ورود هوا به داخل كوزه، به سادگي كوزه جدا مي شد و در محل گذاشتن كوزه، قدري خون مردگي پيدا مي شد و درد تا حدودي التيام مي يافت، اما جاي كوزه تا مدت ها باقي مي ماند و در مورد پيشاني شكل آن به صورت «داغ پيشاني» همواره و هميشه نمايان بود.
در مورد بيماري هاي چشم، تراخم و ناخنك شايع ترين بود. هر چند كه اكثر بيماران تراخمي، اهل جنوب و به خصوص دزفول بودند، اما در طهران نيز كم و بيش اين بيماران يافت مي شدند و گاه بر اثر ابتلا به آبله، چشم «بابا قوري» مي شد و به شكل نازيبايي در مي آمد.
باباقوري - و يا بابا غري - در اصل مهره رنگارنگ بود كه در آن طلا يا نقره اي كار مي گذاشتند. اين مهره كه بيشتر فيروزه اي رنگ بود، به همراه دعا به گردن طفل نورس و نوزاد سنجاق مي شد تا او را از چشم زخم به دور نگه دارد و از آن جا كه چشم فرد بيمار به صورت اين مهره در مي آمد، آن را باباقوري مي گفتند.
از ديگر بيماري هاي چشم، ناخنك بود. ناخنك كه در گوشه چشم پيدا مي شد و ملتحمه را تحت تاثير قرار مي داد، باعث «تاري ديد» مي شد و از آن جا كه راهي براي معالجه آن نمي يافتند، فرد مبتلا دچار نقص بينايي مي شد. بسياري از بيماري ها، همچون كچلي، زن و مرد نمي شناخت و همه را مبتلا مي كرد اما برخي از بيماري ها تقريباً مخصوص خانم ها بود و از جمله آنان «غمباد» بود.
مردم باور داشتند غمباد نتيجه اندوه و غصه خوردن زياد بود و فرو خوردن گريه، علت اصلي آن، اما امروز ما غمباد را به نام بيماري «گواتر» مي شناسيم. بيماريي كه مي تواند در اثر كمبود يد فراهم آيد و يددار كردن نمك هاي طعام، در كاستن آن در كشورمان بسيار موثر بوده است. يكي ديگر از بيماري هاي شايع در تهران، بواسير بود كه خرد و كلان، و فقير و غني به آن مبتلا مي شدند. بواسير كه نتيجه تورم مخاط و نسوج عضلاني و پوششي اعضاي داخلي است، به شكل تورم سياه رگ هاي نزديك به مقعد، نمود مي يافت و با خونريزي مداوم، فرد مبتلا را به سختي آزار مي داد.

افراد پرخور و كساني كه عادت زياد به نشستن داشتند به اين بيماري مبتلا مي شدند و از آن جا كه موضع دردناك مي شد، با گشاد نهادن پا به هنگام راه رفتن، سعي بر كاهش درد داشتند و همين امر موجب افشاي رازشان مي شد، چرا كه بيماري هاي اعضاي تناسلي و شبيه به آن، به هيچ وجه قابليت ابراز نمي يافتند و در صورت افشا، آبروريزي مي شد.
كچلي يكي از شايع ترين بيماري ها در تهران بود و اندكي غفلت موجب مي شد، فرد براي تمام عمر كلاه به سر بگذارد؛ هر چند كه نبايد ناگفته گذاشت كلاه، همچون ديگر البسه ضرورت بر سر نهادن را به تام و تمام داشت، اما آن دسته از كساني كه در زير كلاه «عرق چين» مي گذاشتند، بيشتر سعي در پنهان كردن كچلي خود داشتند، تا پوشاندن سر.
براي معالجه فرد كچل، راه حل عذاب آوري به نام «زفت گذاشتن» وجود داشت. پدر و مادر اگر احساس خطر مي كردند «... يكي دوباري طفل يا كودك را دارو و درمان خانگي اي مانند ماليدن رب نارنج و كشك و قره قورت كرده، اگر خوب شده بود، فبها، و اگر نشده بود رهايش مي كردند تا خودش خوب بشود.» و اگر خوب نمي شد و خطر كچلي طفل را تهديد مي كرد «انداختن وصله زفت و كلاه زفت آخرين علاج آن بود كه بايد سه تا هفت وصله با كلاه انداخته بشود و آن مايه غليظ سياه بدرنگ چسبنده اي مانند قير بود كه پس از نرم كردن بر روي آتش بر پارچه آب نديده اي كشيده، روي زخم مي انداختند و هر پانزده روز يك مرتبه آن را عوض مي كردند، كه قبلاً هم بايد يكي دو شب كچلي را آلوچه پخته بسته، تيغ انداخته، حمام ببرند.
برداشتن وصله يا كلاه هم، چنان بود كه گوشه هاي آن را كه به سختي بر سر و موهايي كه روييده بودند، چسبيده بود گرفته جاكن بكنند و با كندن آن هم بود كه پوست و گوشت سر هم با كلاه كنده شده، خون سر و روي مجروح را آغشته مي نمود و درد آن نيز واضح است كه چه حد بوده!»۱
يادتان نرود كه كشك و قره قورت و آلوچه، ترش مزه هستند و معلوم است كه بر اثر تماس آنها با زخم سر، چه وضع دردناكي براي بيمار به وجود مي آمد.
از ديگر بيماري هاي شايع در تهران،  آن هم در نوزادهاي چند روزه بروز زردي - يرقان - بود كه آن را نتيجه «گرمي» خوردن مادر در دوران بارداري مي دانستند و راه حل آن «شير خشت» بود كه به نوزاد مي خوراندند. شيرخشت «خنكي» بود و در كاهش زردي تاثير داشت، اما نه در آن حد كه «بيليروبين» خون را به حداقل برساند.
اولين نتيجه اين بيماري عقب ماندگي ذهني طفل بود و راه حل، همانا استفاده از شير خشت بود و براي آن كه طفل به اين بيماري مبتلا نشود، مادر در دوران بارداري، حتي المقدور از خوردن «گرمي» خودداري مي كرد و از آن جا كه اكثر شيريني ها، گرمي بودند، مادر منع در خوردن داشت. امري كه امروز با تعويض خون و استفاده از دستگاه «انكوباتور» حل مي شود.
يكي از باورهاي مردم، گرم طبيعت بودن پسر و سرد طبيعت بودن دختر بود. به همين دليل به پسر تا آن جا كه مي توانستند، گرمي نمي دادند. يكي از شايع ترين بيماري ها در بچه ها، خناق يا ديفتري بود. «... همين كه طفلي مبتلا به اين مرض مي گشت، علاج ناپذير بود. به همين جهت پدر و مادرها تا مي توانستند بچه هاي خود را در مقابل اين مرض محافظت مي كردند. گردو، آن هم تازه اش، مسلماً براي گلودرد بد نيست، بلكه اگر گلودرد از سرماخوردگي باشد، به واسطه يدي كه در پوست روي مغز آن است،  شايد نافع هم باشد. ولي در آن دوره كه حكيم باشي ها به گرم و سرد دوا و غذا معتقد بودند، هميشه توصيه مي كردند به بچه ها چيزهاي گرم ندهند. گردو را هم يكي از خوراكي هاي گرم تشخيص داده بودند. به اين جهت مادرها هيچ وقت نمي گذاشتند بچه ها چيزهايي كه به موجب طب قديم حرارت داشت، زياد بخورند. در عوض ميوه ها و چيزهاي سرد هر چه مي خواستند به آنها مي دادند. شيريني هم جزو چيزهاي گرم بود كه نبايد بچه ها زياد بخورند. قبل از عيد بچه ها را حجامت مي كردند تا جلوگيري از اثر شيريني كه طبعاً در دوره عيد مي خوردند، به عمل آمده باشد.»۲
اگر حجامت عمل مثبتي صورت مي داد، آن را ادامه نمي دادند و به اين ترتيب آثار گرمي از بدن طفل بيرون رفته بود و اگر نه، خوراندن سردي ها در دستور كار قرار مي گرفت و فلوس سرآمد همه خنكي ها و سردي ها بود.
فلوس را از عطاري تهيه مي كردند و در آب مي خيساندند و وقتي آب آن رنگ مي گرفت، آن را به زور به خورد بچه مي دادند. «امروز هم اكثر بچه ها از خوردن دوا با كپسول و كاشه استنكاف مي كنند و هر قدر پدر و مادر و پرستار جهات نافعه خوردن دوا را براي آنها تشريح كنند، به خرجشان نمي رود و در مقاومت باقي مي مانند. حالا ملاحظه بفرماييد خوراندن فلوس يا هر جوشانده اي به بچه براي مادر چه عذابي داشته است.
مادرها بالاخره مجبور مي شدند نور چشمي را قفا بخوابانند و قاشق قاشق دوا را به حلق آنها بكنند و اگر بچه دندان دار بود، يك كليد لاي دندان او مي گذاشتند تا دهان خود را نتواند ببندد و به اين وسيله كار را انجام مي دادند.»۳
و به همين وضع بود، بيماري هايي چون گوش درد و دندان درد. اگر گوش كسي درد مي كرد، يك حبه «سير خام» را داغ مي كردند و در گوش مي گذاشتند. اگر درد التيام مي يافت، فبها و اگر نمي يافت، قدري ترياك را در نعلبكي آب مي كردند و پشت گوش بيمار مي ماليدند. ضمن آن كه از فرو بردن دود سيگار هم غفلت نمي كردند تا درد هر چه زود تر التيام يابد.
اگر دندان كسي درد مي كرد، قدري سركه را در آب ولرم حل مي كردند و به بيمار مي دادند تا آن را «غرغره» كند و محلول آب نمك را نيز به همين گونه امتحان مي كردند و چنانچه درد التيام نمي يافت، كندن، آخرين راه حل بود.
اگر كسي بي خواب يا بد خواب مي شد، راه حل مخلوط ماست شيرين با نبات بود. قدري نبات را در كاسه محتوي ماست مي ريختند و آن را «هم مي زدند» و پس از آن كه نبات قدري در ماست حل مي شد، آن را مي خوردند و به اين صورت خواب سراغ آنها مي آمد.
اگر كسي دست و پايش «ضرب مي ديد» براي رفع آسيب ديدگي، قدري زرده تخم مرغ را با زردچوبه به هم مي آميختند و به تكه اي «پارچه  آب نكشيده» مي ماليدند و محل آسيب ديده را نيز با همين ماده ، به آرامي مالش داده و آغشته مي ساختند و پارچه مذكور را به محل آسيب  ديده، محكم مي كردند.
چنانچه اين عمل موفقيت آميز بود، آن را يكي دوبار ديگر تكرار مي كردند و اگر نبود، تكه اي «گوشت لخم» بره را مي كوبيدند و آن را بر محل آسيب ديده به همراه نمك و اندكي زردچوبه مي گذاشتند، تا درد كاهش يابد.
بسياري از بيماري ها در خانه ها معالجه مي شدند و چنانچه راه حلي باقي نمي ماند، به سراغ «محكمه طبيب» مي رفتند و او بنا به تجربه اي كه داشت، تجويز دارو مي كرد.
تا قبل از ورود داروهاي فرنگي به ايران و تاسيس داروخانه «شورين» در خيابان ناصر خسرو، اكثر داروهاي محلي و به قولي علفي تجويز مي شد و مردم آشنايي در حداقل ممكن با داروهاي فرنگي نداشتند.
يكي از رايج ترين گياهان دارويي، گل گاوزبان بود. جوشانده  اين گياه، ليفت مزاج مي آورد و مصرف آن به صورت عام در خانه ها رواج داشت و بسياري از اهالي خانه، مورد مصرف و فوايد بسياري از داروهاي گياهي را مي دانستند و خود راساً اقدام به معالجه مي كردند.
يكي ديگر از موارد شايع در تهران،  ماه گرفتگي در پوست سر و صورت بود.«خون مردگي زير پوست را ماه گرفتگي مي گفتند. اين عارضه معمولاً در نوزادان ديده مي شد كه قسمتي از صورت يا نقطه اي از بدنشان را در اندازه هاي مختلف از يك جاي انگشت تا يك كف دست و يا كمتر و زيادتر در برگرفته بود كه هنگام گرفتن نوزاد و بيرون كشيدنش از زهدان از فشار دست و انگشتان قابله به وجود آمده بود.»۴
مردم علت را خسوف ماه مي دانستند و مي گفتند مادر در هنگام خسوف «... دست بر شكم خود نهاده و هر نقطه آن را كه در آن زمان انگشت يا دست نهاده باشد، همان نقط و به همان مقدار سر و روي و بدن طفل سياه مي شود.»۵
ما ه گرفتگي همراه با بزرگ شدن طفل، تغيير رنگ مي داد و ابتدا قرمز و بعد جگري و سپس كبود و پس از چندي سياه مي  شد و حتي به صورت برآمدگي در صورت نمايان مي شد. عدم توجه ماما ـ و به قول آن روزي  ها قابله - و فشردن پوست لطيف طفل، موجب پارگي مويرگ ها مي شد و خون مردگي به وجود مي آمد و به غلط آن را ماه گرفتگي مي دانستند.
جرب، پيس و برص بر اثر آلودگي به وجود مي آمدند و حتي پيس حالت موروثي نيز داشت و ريشه بسياري از بيماري ها، در آب آلوده آن روزهاي طهران بود.
امروز به يمن رعايت بهداشت و در دسترس بودن امكانات پزشكي، مرگ ومير در نوزادان به حداقل خود رسيده است و مردم بر چگونگي معالجه بسياري از بيماري ها، آگاهي يافته اند.
هر چند كه نبايد ناگفته گذارد، به وجود آمدن بسياري از بيماري هاي عصبي و غيرعصبي، ريشه در مشكلات امروز شهر تهران و آلودگي وسيع آب و هواي آن دارد.
در كمتر خانه اي مي توان فرد كاملاً سالم يافت. فشارهاي عصبي و زندگي توام با استرس و نگراني، موجب بروز بسياري از بيماري ها، از جمله دردهاي مفاصل، سردردهاي مزمن و انواع و اقسام بيماري هاي گوارشي و غير گوارشي شده است.
شيوع ديابت، يكي از نتايج زندگي «ماشين زده» ما در تهران است و عدم تحرك،  عمده ترين دليل براي شايع شدن اين بيماري موذي و خطرناك در ميان تهران نشينان است.
زندگي آپارتماني، به دور بودن از طبيعت، عدم تحرك، استفاده وسيع از انواع و اقسام وسايل الكتريكي در منازل، يكجانشيني و استفاده از مبل و صندلي  و خلاصه عدم انجام كارهاي بدني سرمنشا بسياري از بيماري هاي عصبي و غير عصبي تهراني هاست و اين در حالي است كه هر سال هزاران پزشك بيكار، به خيل بيكاران كشور افزوده مي گردند و به صورت تصاعدي، همچنان بيماران به ظاهر سالم، روز به روز بيشتر مي شوند.
زندگي در تهران، آن قدر سخت و بدون طراوت است كه بسياري از اهالي آن، به ناراحتي هاي گوارشي مبتلا هستند. آيا كسي هست كه به فكر سلامتي مردم اين شهر در سال هاي آينده باشد؟ باور كنيم كه سلامت مردم اين شهر دودزده در خطر است، به فكر آنها باشيم.
منابع در دفتر همشهري تهران موجود است.